پیشگفتار
می‌دانیم که ماهیت انسانی با احساسات است که معنا می‌یابد و پیچیدگی انسانی نیز از همین احساسات درهم تنیده سرچشمه گرفته و انسان را به عنوان موجودی با ادراک و زیان به جهان عرضه می‌دارد. اغلب در داستانهای عام پسند تصویری وحشتناک از یک مرده متحرک دیده می‌شود که همچنان در حال فاسد شدن است، به خوردن و حرکت ادامه می‌دهد، این تصویر هرچند بسیار اغراق‌آمیز است، اما می‌تواند به عنوان نمادی و توصیفی برای انسان بدون احساس نیز در نظر گرفته شود؛ موجودیتی که از زندگی تنها یک بازنماییست از حرکت و خوردن و سایر رفتارها.
وجود احساس در انسان، دلیل روشنی از زنده بودن اوست، در عین حال زشتی و زیبایی انسان نیز توسط احساسات اوست که تعیین می‌شود، چرا که انسان قابلیت آن را دارد که جلوه‌های مختلفی از احساسات را تجربه نموده و آشکار سازد، احساساتی، چون غم و اندوه و شادی، همدلی و حسادت، خشم و رضایت و... و در این میان عشق زیباترین جلوه احساسیست که از انسان نمودار گشته است، به نحوی که حافظ در زیباترین توصیف چنین می‌سراید:
«عالم از نالۀ عشاق مبادا خالی / که خوش آهنگ و فرح‌بخش هوایی دارد.»
اهمیت وجود احساس در حیات آدمی، ما را به این سؤال نیز رهنمون می‌سازد که احساس را چگونه می‌توان شناخت و یا ابراز نمود. در سراسر تاریخ تمدن انسانی، ادبیات راهی برای بیان احساسات انسانی بوده است و از این میان ادبیات کلاسیک فارسی با داشتن برجسته‌ترین و غنی‌ترین آثار ادبی توانسته است جایگاه ویژه‌ای در قلب ادبیات جهان برای خود بدست آورد.
این ادبیات، ارزشمندترین احساسات و ارزش‌های انسانی را با زبانی زیبا و گیرا در قالب شعر و نثر، به تصویر کشیده و به مخاطبان خود منتقل می‌کند. ادبیات کلاسیک فارسی غنی از احساسات عاشقانه بوده به طوری که برای بسیاری، غزل عاشقانه به نمادی از این ادبیات تبدیل گشته است.
غزلیات عاشقانه معمولاً به تصویر عشق و دوستی، درد و غم عشق، شور و شادی عاشقانه می‌پردازند. شعرای کلاسیک فارسی مانند حافظ، سعدی، رودکی، عطار نیشابوری و غیره، با استفاده از زبان زیبا و غنی خود، توانسته‌اند احساسات عمیق عاشقانه را به شکل بسیار زیبا و شگفت‌انگیز به نمایش بگذارند.
«از میان شاعران کلاسیک فارسی، شاعر شیرین‌سخن و پرآوازه، حافظ شیرازی کسیست که با غزلیات عاشقانه خود، شور و شعر و عشق را به زبان و فرهنگ عموم مردم وارد کرده است.»
او با استفاده از تصاویر طبیعت، مثل گل، باغ، باد، ماه و... احساسات خود را به خواننده القاء نموده و او را به دنیایی از عشق و زیبایی می‌برد. این مجموعه نیز تلاش دارد با انتخاب ابیاتی از میان غزلیات و ترکیب آن با نمادهای رایج در فرهنگ عاشقانه، به عنوان راهنمایی برای درک عواطف و احساسات بهره گیرد.
مینروا راسخ
بهمن ۱۴۰۲
بخش اول: ادراک و بیان احساس
نقش احساسات در ماهیت انسانی
احساس نوعی تجربه‌ای ذهنی و روانی-سمت که از واکنش‌های ذهنی، بدنی و شناختی به یک محرک داخلی یا خارجی دریافت شده است. به بیان ساده، احساس نوعی آگاهی یا تجربه درونی است که انسان را نسبت به تغییرات در بدن، محیط یا افکار خود متوجه می‌سازد.
در رابطه با چیستی احساس می‌توان به عناصر آن اشاره داشت، من‌جمله:
- ماهیت ذهنی: احساس تجربه‌ای است که در ذهن انسان رخ می‌دهد و اغلب با آگاهی از یک تجربه همراه است (مثلاً آگاهی از شادی یا ترس).
- واکنش فیزیولوژیکی: احساس معمولاً با تغییراتی در بدن همراه است، مانند ضربان قلب، تعریق یا تنش عضلانی.
- جنبه شناختی: شامل تفسیر و ارزیابی موقعیت است که تعیین می‌کند فرد چه احساسی را تجربه نموده (مثلاً ترس در برابر تهدید یا شادی در برابر موفقیت).
- عنصر رفتاری: اغلب در رفتارهای بیرونی یا حالات چهره مانند لبخند، گریه یا فریاد تجلی می‌یابد.
به بیان دقیق‌تر، احساس نوعی تجربه چند لایه است که شامل:
- ادراک درونی: چه چیزی در درون من در حال رخ دادن است؟
- تغییرات بدنی: چه چیزی در بدن من تغییر کرده است؟
- تفکر درباره وضعیت: چرا این احساس را دارم؟
ممکن است که احساس از نظر مفهوم با واژگانی چون هیجان و ادراک مشابهت معنایی داشته باشد، با این حال در میان تفاوت‌های جزئی نیز وجود دارد، بدین صورت که هیجان حالتی شدیدتر و کوتاه‌مدت‌تر است که اغلب در پاسخ به یک محرک خاص (مثل خشم یا وحشت) ایجاد شده، در حالی که احساس می‌تواند آرام‌تر و طولانی‌تر باشد (مثل عشق یا آرامش).
«در یک تعریف جامع از احساس می‌توان گفت: احساس، تجربه‌ای ذهنی و عاطفی است که به واسطه پردازش ذهنی محرک‌های درونی یا بیرونی ایجاد می‌شود و با تغییرات فیزیولوژیکی و رفتاری همراه است.»
فرایند ادراک احساسات و ارتباط آن با شناخت و تفکر
همان‌طور که تا بدین جا گفته شد، احساسات به عنوان یکی از ابعاد مهم و اساسی ذهن انسان، تجربه‌ای است که هم حواس و نظام عصبی و هم پردازش ذهنی در آن نقش دارد. از این رو، ادراک احساسات فرایندی پیچیده و درهم‌تنیده است که هم سیستم حسی و هم پردازش مغزی را دربر می‌گیرد.
زمانی که محرک‌های خارجی (مثل بو، طعم، لمس و دیدن) یا داخلی (مثل هورمون‌ها) از طریق حواس (بینایی، شنوایی، لامسه، بویایی و چشایی) دریافت می‌شوند، به مغز منتقل می‌گردند. سپس مغز این اطلاعات را تفسیر کرده و هر کدام را در واحدهای مختلف به عنوان یک احساس خاص (مثل خوشحالی، ترس، غم، عشق و غیره) شناسایی می‌کند. این فرآیند تشخیص احساس تحت تأثیر عواملی چون تجربه‌های گذشته، فرهنگ، شخصیت و شرایط فعلی فرد قرار دارد.
تأثیر شناخت بر تشخیص احساسات
شناخت و تفکر در فرآیند تفسیر احساسات نقشی حیاتی دارند. احساسات بر اساس تجربه‌ها، باورها، مفاهیم و ارزش‌های فرد شکل می‌گیرند و فرد با استفاده از شناخت خود این احساسات را تفسیر و معنا می‌دهد.
شناخت فرد که به آگاهی او از خود، دیگران و جهان اطرافش مربوط می‌شود، تأثیر زیادی بر تشخیص احساسات دارد. شناخت کمک می‌کند فرد بتواند احساسات خود را بهتر شناسایی و تفسیر کند.
پس به طور خلاصه، احساسات فرایندی پیچیده است که از ترکیب تجربه‌های حسی و شناختی به وجود می‌آیند و احساسات عاطفی و انگیزشی چون خوشحالی، غم، ترس، عشق، نفرت، امید و ناامیدی را شامل می‌شوند. از این رو، احساسات هم تحت تأثیر جنبه‌های مختلف زندگی انسانی قرار می‌گیرند و هم بر آن‌ها تأثیر می‌گذارند.
اهمیت ابراز احساسات
همان‌طور که گفته شد احساسات تأثیر قابل‌توجهی بر رفتار، تصمیم‌گیری، تعاملات اجتماعی و حتی سلامت روانی افراد دارند. روان‌شناسان بر این باورند که احساسات نشانگر نیازها، ارزش‌ها و اولویت‌های فرد هستند و شناخت آن‌ها می‌تواند به بهبود کیفیت زندگی و رضایت شخصی کمک کند.
توانایی بیان احساسات به شیوه‌ای سالم و سازنده، کمک می‌کند افراد بهتر با خود، دیگران و محیط ارتباط برقرار کنند و احساسات خود را مدیریت کنند. از مزایای ابراز درست احساسات می‌توان به بهبود سلامت روان اشاره داشت، به عبارتی با ابراز صحیح احساس می‌توان از انباشت احساسات منفی جلوگیری نمود.
«عدم ابراز احساسات، به ویژه احساسات منفی مانند خشم، اضطراب یا غم، می‌تواند به استرس مزمن، افسردگی و اضطراب منجر شود.»
کاهش تنش روانی نیز از دیگر مزایای ابراز احساسات است، بدین صورت که ابراز احساسات به عنوان یک تخلیه روانی عمل نموده و به کاهش فشار روانی کمک می‌کند.
ادبیات و شناخت احساس
امروزه عالمان علوم شناختی نیز بر این باورند که زبان محاوره‌ای آمیخته با سطوح مختلفی از ابراز احساسات است که باید به آن توجه داشت. ادبیات، منبعی است که با رمزگشایی از احساسات، رموز رفتار انسانی را در خود دارد و به ما کمک می‌کند انسان را بهتر بشناسیم و در حل مشکلاتش یاری‌رسان باشیم.
نثر و شعر با استفاده از نمادها، استعاره‌ها و تصاویر ادبی، به افراد اجازه می‌دهند احساسات خود را غیرمستقیم بیان نمایند. از منظر روان‌شناختی نیز شعر و نثر می‌توانند بر حسب شخصیت هر فرد برای او امکانی در جهت تخلیه عاطفی فراهم آورند.
«شعر و نثر زبان احساسات‌اند؛ از آن رو که به مدد شعر و نثر، واژگان به‌گونه‌ای در نظم و هماهنگی ارائه می‌شوند که بتوان با آن‌ها احساسات خود را بازگو نمود.»
بخش دوم: معرفی فال جام
با در نظر گرفتن توضیحاتی که تاکنون بیان شد، فال جام تلاش دارد تا جنبه‌های مختلف احساسات عاشقانه را دسته‌بندی نموده و با کلام شیرین و موزون بکار رفته در غزلیات حافظ شیرازی، همراه ساخته و خوانندگان را به دنیای سراسر راز، شعر و عشق هدایت سازد.
تعریف نمادها
در این فال بر اساس ماهیت اشعار حافظ شیرین‌سخن؛ نمادهای محتسب و ساقی و شاهد و کارت رند در طراحی این کارت‌ها بکار گرفته شده است. هر کدام از این شخصیت‌ها، در زمانه زندگی شاعر هم یک هویت واقعی بوده‌اند و هم در اشعار به‌طور نمادین برای اشاره به برخی صفات انسانی به کار رفته‌اند.
دلبر با مترادف‌های دیگری چون دوست، معشوق، یار، جانان، محبوب، شاهد، صنم، بت، نگار و رفیق خطاب گشته است. دلیل وسعت چنین واژگانی در خطاب به معشوق در غزلیات عاشقانه حافظ آن است که معشوق جز طنازی و عشوه‌گری، ویژگی‌های دیگری نیز داشته که حافظ در خطاب معشوق با عناوینی چون «یار» و «جانان» تلاش داشته که نشان دهد، دوست و محبوب، یار بگر و همراه در سختی‌ها نیز هست.
ساقی در غزلیات حافظ بسیار مورد اشاره است، به‌طور سنتی فردی است هم صاحب میکده است و هم گرداننده جام. با این حال مقصود حافظ از اشاره به چنین شخصیتی در غزلیاتش، معرفی فردی روشن‌ضمیر، بدون تعصب و پیشدواریست که برای حل مشکل به او رجوع می‌کند.
در مقابل شخصیت‌های معشوق و ساقی، شخصیت‌هایی هستند که حافظ آنان را نکوهش می‌کند، این شخصیت‌ها صوفیان، زاهدان، قاضی شرع و محتسب هستند که گاهاً به خاطر تعصب یا ریاکاری، شناخته می‌شوند. انتخاب شخصیت محتسب برای مجموعه، از آن جهت است که محتسب، وظیفه نهی از منکر را به طور رسمی بر عهده داشته و افراد خاطی را به دیوان قاضی می‌برده است، بنابراین این شخصیت نمایانگر نظم اجتماعی تحت سلطه شرع است.
دو کارت رند مشکی و رند قرمز، نمادهایی هستند بدون نماد که برای معرفی این شخصیت معروف در اشعار حافظ بدین شکل در میان مجموعه قرار گرفته‌اند. شخصیت رند، در میان اشعار گاهی با فضایل مثبت ستوده شده، گاهی نیز نکوهش گشته است.
خال‌ها و نمادهای کارت‌ها
مطابق با این سه شخصیت گفته شده یعنی ساقی، دلبر و محتسب، چهار دسته کارت با چهار نوع خال تحت عنوان: دل، شمع سحر، پیک صبا و جام صبوح طراحی شده که هر کدام از این خال‌ها مطابق ادبیات عاشقانه، نمادین هستند و باید بر حسب موقعیت تعبیر شوند.
- دل: به طور سنتی و عام، همان نماد احساسات عاشقانه است.
- جام صبوح: مترادف با واژگانی چون «قدح، پیمانه، جام، ساغر و پیاله» است که همگی دارای یک معنا بوده و شاعر بر حسب زیبایی سخن و هم‌آوایی با سایر واژگان مجموعه، هر کدام از این واژگان را در اشعار خود به کار برده است. جام نماد سرخوشی و عیش و مستیست و در این مجموعه کارت‌ها دارای بار مثبت بوده و نمایانگر امید به وصل است.
- پیک صبا: هرچند به تبادل نامه با دوست اشاره دارد، ولی از آنجا که حاکی از نوعی جدایی و فراق است، نمادی خنثی‌ست که هم می‌تواند حاکی از امید باشد هم بار منفی داشته و نمایانگر طولانی شدن روزگار هجر باشد.
- شمع سحر: بیشتر از همۀ نمادها دارای بار غم و اندوه حاصل از فراغ است، عاشق در انتظار، شب طولانی فراق را تا صبح بیدار و شاهد عشق پاکبازانۀ پروانه به شمع است.
معنای اعداد کارت‌ها
در این مجموعه کارت‌ها، هر عدد بیانگر نوعی احساس است که در مجموعه همراه با خال، تفسیر خود را می‌یابد. احساس مربوط به عدد هر کارت مطابق زیر است:
- تک: همگی نماد دوست داشتن هستند.
- دو: بر روی هر کارت بیانگر احساس تردید و دودلی می‌باشد.
- سه: نماد میل به وصال و پیوند جویی می‌باشد.
- چهار: بیانگر احساس دوری و فراق است.
- پنج: بیانگر اندوه و رنجش است.
- شش: بیانگر تحسین ویژگی‌های ظاهری و اخلاقی معشوق و یار می‌باشد.
- هفت: میل به آغوش و بوسه.
- هشت: وفاداری.
- نه: فکر و خیال و اندیشیدن به معشوق.
- ده: میل به دیدار.
- محتسب: نماد رقیب یا مانع است.
- شاهد (دلبر): نماد رقیب زن.
- ساقی: نماد میل به گفتگو و صحبت کردن می‌باشد.
«این پروژه‌ی سرگرم‌کننده در راستای آن است که به فال‌گیرنده در بازینی و اصلاح روابط خود کمک نماید.»
بخش سوم: نحوه گرفتن فال
۱. فال تک‌کارتی احساس
نیت نموده و بعد چشمان خود را بسته و انگشت خود را روی یکی از شماره‌ها بگذارید. برای معنای آن به شماره فال رجوع کنید.
۲. فال برجک احساس
نحوه انجام این فال نیز بدین صورت است که پس از گرفتن نیت، کارت‌ها را برهم بزنید و پس از آن، دسته‌ای را به صورت تصادفی از میان کارت‌ها بیرون کشیده و روی دیگر کارت‌ها قرار دهید. در مرحله دوم از کارت ابتدایی شروع کنید و آن را به پشت روی زمین بگذارید، در مرحله دوم دو کارت بعدی را بردارید و روی لبه‌های چپ و راست کارت اول بگذارید. در مرحله سوم با سه کارت دو کارت دیگر را به همین نحو پوشش دهید.
این نحو چیدمان کارت‌ها را تا شش ردیف ادامه دهید. مطابق تصویر، در ردیف هفتم کارت‌ها را با رو و علامت مشخص بگذارید. پس قرار دادن هفت ردیف کارت بر روی یکدیگر، با کارت‌های در دست‌تان و همین‌طور کارت‌های آشکار شده، کارت‌ها را خارج و کارت‌هایی که قفل آن‌ها گشوده شده است را در همان جایی که هستند به طرف رو بازگردانید. هر کارت با کارتی خارج می‌شود که مجموع عددی آن دو کارت، سیزده بشود.
یعنی کارت‌های تک با دلبر، کارت‌های دو با کارت‌های محتسب، کارت‌های سه با کارت‌های شماره ده، کارت‌های چهار با کارت‌های نه، کارت‌های پنج با کارت‌های هشت، کارت‌های شش با کارت‌های هفت، خارج می‌شوند. در میان کارت ساقی تنها با کارت ساقی‌ست که از دور خارج می‌شود.
۳. فال چند کارتی احساس
این فال برای سنجش احساسات یک شخص نسبت به خود، انجام می‌گیرد، و روش آن نیز بسیار ساده است، بعد از برهم زدن کارت‌ها، به نیت فال، تعدادی از کارت‌ها را از میان دسته خارج کرده و روی بقیه بگذارید، حال تمامی کارت‌ها را به تعداد حروف نام آن شخصی که این فال برای او گرفته می‌شود، روی زمین بچینید.
در ادامه از آخرین دسته کارت‌ها را بردارید، اگر شخصی که این فال به نامش گرفته‌اید، دارای پوست روشن است، در انتهای هر دسته، باید کارت‌های رنگ قرمز باقی بمانند، یعنی در صورتی که در انتهای هر دسته کارتی که بر می‌دارید، کارت یا کارت‌هایی با خال مشکی دیدید، جدا کنید تا جایی که در انتهای دسته، خال رنگ قرمز باشد.
حال دسته باقی مانده کارت‌ها را بررسی کنید و کارت‌هایی که عدد مشابه در کنار هم آمده‌اند را جدا کنید. این کارت‌ها مطابق دستور زیر تفسیر می‌شوند:
- قرار گرفتن دو کارت یا سه یا چهار کارت تک در کنار هم، نشانه عشق است. هرچه تعداد کارت‌های تک بیشتری در کنار هم باشند، احساسات عشق قوی‌تر است.
- قرار گرفتن دو یا بیشتر کارت دو در کنار هم، نشانه تردید و دودلی است.
- کارت‌های سه در کنار هم نشانه تمایل و خواسته برای ازدواج است.
- کنار هم قرار گرفتن کارت‌های چهار، بازتاب حس جدایی‌ست.
- کارت‌های پنج دلالت بر دلخوری و رنجش دارند.
- کارت‌های شش بدان معناست که ویژگی‌های ظاهری یا اخلاقی یا جایگاه اجتماعی شما مورد توجه شخصی است که این فال به نام او گرفته‌اید.
- کارت‌های هفت، بازتابی از تمایلات رمانتیکی‌ست.
- قرار گرفتن کارت‌های هشت در کنار هم، به معنای آن است که او به شما وفادار است.
- کارت‌های نه، به معنای مشغول بودن فکر و خیال یک فرد نسبت به شماست.
- کارت‌های ده نیز به معنای درخواست یا آرزوی برای دیدار است.
- کارت محتسب، برحسب گیرنده، فال متفاوت است. حضور کارت محتسب در فال آقایان، به معنای وجود رقیب است.
- کارت دلبر نیز بر حسب گیرنده فال می‌تواند متفاوت باشد. آمدن کارت‌های دلبر در فال آقایان، بدان معناست که شخصی که این فال برای او گرفته‌اید، تصور می‌کند که زنی در زندگی شما وجود دارد.
- کارت‌های ساقی نیز به معنای میل و خواست برای برقراری گفتگو تعبیر می‌شوند.
۴. فال سرنوشت احساس
این فال بر اساس چیدمان مارپیچی کارت‌ها انجام می‌شود. برای اطلاعات بیشتر به صفحه «فال سرنوشت تک‌کارتی» مراجعه کنید.